Dewey droomde van een wereld waarin ‘ieder mens, naar vermogen, op verantwoordelijke wijze deelneemt aan het bepalen van de doelstellingen en het beleid van de sociale gemeenschap waartoe hij behoort’.
- Natalia Rogach Alexander
Growing People: The Enduring Legacy of John Dewey van Natalia Rogach Alexander biedt ons een nieuw perspectief op het werk van de Amerikaanse filosoof John Dewey (1859–1952). Dewey herinneren we ons, volgens Alexander, met name als onderwijsvernieuwer en democraat. Niet zozeer als filosoof. Zijn filosofische betekenis is echter omvangrijker dan vaak gedacht wordt. Voor haar is Dewey vooral interessant omdat hij een samenhangende visie ontwikkelde op menselijke groei. Met dat idee kon hij onderwijs, politiek, kunst, ethiek en filosofie goed en consistent met elkaar verbinden. Zo kon hij laten zien hoe mensen zich kunnen ontwikkelen tot zelfstandige, verantwoordelijke en creatieve deelnemers aan een gemeenschappelijk leven. Zo positioneert Alexander Dewey opnieuw binnen de geschiedenis van de filosofie. Ze doet nog iets anders. Ze laat ook zien waarom zijn denken relevant blijft voor problemen waar wij nu in de moderne samenleving mee te maken hebben, zoals vervreemding in het werk, verzwakking van sociale verbanden, verdeeldheid-polariatie en de crisis van de democratie. Institutionele en politieke hervormingen alleen zijn niet voldoende om deze problemen op te lossen. Het vraagt ook om veranderingen in de manier waarop mensen denken, handelen, samenwerken en zichzelf ontwikkelen. Daar droeg Dewey ideeën voor aan die voor nu nog relevant zijn.
Dewey was duidelijk; mensen worden niet geboren met een vastliggend zelfbeeld of een vooraf bepaald einddoel. Zij ontwikkelen hun vermogens, gewoonten, overtuigingen, waarden en idealen door met hun omgeving om te gaan. Zo groeien ze. Groei is veel meer dan kennis verwerven of vaardigheden perfectioneren. Hij omvat de ontwikkeling van de gehele mens, inclusief intellectuele, morele en sociale, en emotionele en creatieve vermogens. Groei is ook iets anders dan het realiseren van een vaststaand ideaal. Dat werd lang door traditionele filosofen gedacht, zoals bijvoorbeeld bij Plato. Bij Plato ging het om het vormen van mensen volgens een vaststaande opvatting over hoe de maatschappelijke en morele orde in elkaar zit en welk leven daarbij hoort. Dewey zet tegenover dit statische beeld het open karakter van menselijke ontwikkeling. Want er bestaat geen model van de volmaakte mens dat voor iedereen op dezelfde manier gerealiseerd dient te worden. Ieder mens verschilt in aanleg, belangstelling, ervaringen en omstandigheden. Een goede samenleving heeft daarom de taak mogelijkheden te scheppen voor uiteenlopende vormen van persoonlijke ontwikkeling. Openheid betekent echter niet dat alle vormen van groei even waardevol zijn. Die ontwikkeling kan ook helemaal verkeert gaan en verkeerde gewoonten blijven mogelijk. Daarom is het nodig steeds na te blijven denken over wat wenselijk is. Daar blijft onderzoek naar de gevolgen van verschillende manieren van leven voor nodig. Groei is betekenis- en waardevol wanneer zij nieuwe mogelijkheden opent voor verdere ontwikkeling, communicatie, samenwerking en betekenisvolle ervaringen.
Haar studie Growing People heeft Alexander in vier hoofdstukken opgedeeld. Het eerste hoofdstuk gaat over filosofie en onderwijs. Alexander laat zien dat Dewey onderwijs breed opvat. Het gaat Dewey om de vorming van menselijke vermogens, of disposities zoals hij het vaak noemde, gedurende het gehele leven. Er wordt in klaslokalen geleerd, en ook in werk en relaties, via politieke activiteiten en met culturele ervaringen. Iedere maatschappelijke omgeving heeft een opvoedend element. Hier ontdekken mensen mogelijkheden, ontwikkelen ze gewoonten en leren zij zichzelf en anderen begrijpen. Met aandacht voor dit soort zaken verandert de taak van de filosofie, die vaak alleen maar oog had voor abstracte problemen. Nu gaat het ook om de omstandigheden waaronder mensen leven, om ze te begrijpen én te verbeteren waar het kan. Vandaar Dewey’s interesse in gewoonten, overtuigingen en maatschappelijke verhoudingen die onbekend voor ons zijn. Zo wilde hij mensen helpen om hun ervaringen beter te begrijpen, alternatieven te formuleren en nieuwe handelingsmogelijkheden te ontwikkelen. Dewey vernieuwt de filosofie en geeft het een opvoedende betekenis door de inzichten van de moderne wetenschap, de evolutietheorie en de psychologie te verbinden met een democratische opvatting van menselijke groei.
Het tweede hoofdstuk gaat over democratie en onderwijs. Democratie is voor Dewey veel meer dan een politiek stelsel met verkiezingen, parlementen en constitutionele rechten. Democratie is een manier van samenleven waarin mensen gezamenlijk vormgeven aan de omstandigheden van hun bestaan. Zij berust op communicatie, samenwerking, wederzijds respect en de bereidheid om ervaringen en inzichten met anderen te delen. Deze democratische levensvorm heeft ook een opvoedende betekenis. Alleen door deel te nemen aan gemeenschappelijke activiteiten leren mensen rekening te houden met andere perspectieven, hun eigen overtuigingen te herzien en verantwoordelijkheid te dragen voor gezamenlijke beslissingen. Democratische participatie draagt daardoor bij aan de persoonlijke ontwikkeling. Democratie kan tegelijkertijd alleen functioneren wanneer burgers over bepaalde gewoonten en vermogens beschikken. Zelfstandig kunnen oordelen hoort daarbij, net zo goed als openstaan voor kritiek, initiatief nemen en bereid zijn om samen met anderen problemen op te lossen. Dat alles moet je leren. Democratie en onderwijs zijn bij Dewey dus wederzijds afhankelijk. Alexander laat zien dat deze wisselwerking een belangrijk onderdeel vormt van Deweys politieke filosofie. Een democratie kan niet duurzaam blijven bestaan wanneer burgers zich beperken tot gehoorzaamheid aan autoriteiten of uitsluitend hun particuliere belangen nastreven. Wanneer onderwijs voornamelijk wordt beoordeeld op economische opbrengsten, meetbare prestaties en arbeidsmarktrelevantie, dreigt zijn bredere maatschappelijke betekenis verloren te gaan. Onderwijs dient te woren beoordeeld naar de mate waarin het mensen in staat stelt hun mogelijkheden te ontwikkelen en waardevol en betekenisvol deel te nemen aan het gemeenschappelijke leven.
Over de relatie tussen kunst en onderwijs gaat het derde hoofdstuk. Alexander laat zien dat Dewey’s opvatting van kunst ook gaat over floreren en groeien. Kunst is bij Dewey geen geïsoleerd domein enkel bestemd voor kunstenaars, deskundigen of museumbezoekers. Esthetische ervaringen behoren het gewone menselijke leven toe. Mensen doen deze ervaringen op wanneer ze iets maken, wanneer ze bezig zijn met betekenisvol werk, ze de natuur ervaren of deelnemen aan gemeenschappelijke activiteiten. Kunst kan deze ervaringen intensiveren, ordenen en nieuwe betekenis geven. Kunst ontwikkelt tevens ons vermogen van waarneming, verbeelding en gevoeligheid en het helpt ons de wereld vanuit andere perspectieven te bezien. Met kunst kunnen we onze vastgeroeste gewoonten doorbreken en het kan ons confronteren met ervaringen buiten onze bubbel. Het kan ons anders tegen goed en fout aan laten kijken en bijdragen aan sociale verbondenheid. Kunst stimuleert deze vermogens doordat zij ruimte biedt voor verbeelding, experiment en kritiek. Ook politiek en democratie heeft burgers nodig heeft die zich kunnen verplaatsen in anderen en die zich andere manieren van samenleven kunnen voorstellen. Kunst kan bestaande maatschappelijke verhoudingen zichtbaar maken, vanzelfsprekendheden ter discussie stellen en mogelijkheden voor verandering suggereren. Kunst is veel meer dan versiering van het menselijke bestaan en een wezenlijk onderdeel van menselijke ontplooiing.
Het vierde en laatste hoofdstuk gaat over floreren en groeien zelf. Voor Dewey gaat het dan niet om het bereiken van een definitieve toestand van geluk, volmaaktheid of morele harmonie. Het is een voortdurend proces waarin mensen hun mogelijkheden ontwikkelen door betekenis- en waardevolle ervaringen en activiteiten. Mensen leven in een veranderlijke wereld waarin zij voortdurend worden geconfronteerd met nieuwe omstandigheden en problemen. Hun waarden en doelstellingen dienen steeds opnieuw te worden onderzocht in het licht van doelen, ervaringen en gevolgen. Het gaat niet om de verwachtingen die anderen hebben vastgesteld maar om zelf richting te geven aan de eigen ontwikkeling. Nooit helemaal los van anderen en de samenleving. Individuele vrijheid en sociale verbondenheid zijn geen tegengestelde idealen, maar voorwaarden die elkaar kunnen versterken. Alexander noemt Dewey een meliorist, iemand die ervan overtuigt is dat de menselijke wereld verbeterd kan worden door intelligent en gezamenlijk handelen. Verbetering is alleen mogelijk als er sprake is van onderzoek, experiment, samenwerking en verantwoordelijkheid nemen. Gezamenlijk handelen houdt ook in dat geen enkele filosoof, bestuurder of deskundige definitief kan bepalen hoe een goede samenleving eruit behoort te zien. De mensen die door maatschappelijke omstandigheden worden geraakt, dienen zelf betrokken zijn bij het onderzoeken en veranderen daarvan.
Democratie is bij Dewey niet alleen een politiek ideaal. Het is ook een methode om gezamenlijk te leren en maatschappelijke vooruitgang mogelijk te maken. Deze benadering roept vragen op. Wanneer menselijke ontwikkeling open is en er geen vaststaand ideaal van het goede leven bestaat, hoe kunnen we dan beoordelen welke vormen van ontwikkeling wenselijk zijn? Kan een samenleving bijvoorbeeld elke zelfgekozen levenswijze aanvaarden, ook wanneer die autoritair of antidemocratisch is? Alexander ziet ook dat er een fundamentele spanning bestaat tussen individuele vrijheid, maatschappelijke vorming en democratische waarden. De vraag wie bepaalt welke menselijke eigenschappen ontwikkeld worden, blijft bijzonder belangrijk. De actuele betekenis van Dewey ligt volgens Alexander vooral in Dewey’s overtuiging dat maatschappelijke instellingen beoordeeld moeten worden naar de invloed die ze hebben op menselijke ontwikkeling. Organisaties, scholen, instellingen en praktijken zijn niet neutraal. Zij kunnen mensen stimuleren om zelfstandig te denken, met anderen samen te werken en creatief te handelen. Zij kunnen ook passiviteit, afhankelijkheid en vervreemding bevorderen. Deze gedachte is relevant voor moderne samenlevingen waarin veel mensen weinig invloed ervaren op hun werk, hun leefomgeving en politieke besluitvorming. Een formeel democratisch stelsel is onvoldoende wanneer burgers nauwelijks mogelijkheden hebben om daadwerkelijk richting te geven aan hun gezamenlijke bestaan. Democratische vernieuwing vereist institutionele veranderingen, de ontwikkeling van democratische gewoonten en sociale omstandigheden die participatie mogelijk maken. Alexander sluit hiermee aan bij Dewey’s overtuiging dat de toekomst van de democratie uiteindelijk afhankelijk is van de mensen die haar vormgeven. Burgers kunnen de verantwoordelijkheid voor het voortbestaan van democratische instellingen niet volledig overlaten aan politieke leiders, deskundigen of historische ontwikkelingen.
Het is interessant hoe Alexander Dewey’s samenhangend educatief perspectief naar voren schuift in haar studie. Zijn onderwijsfilosofie, politieke theorie, esthetica en ethiek blijken verschillende uitwerkingen van dezelfde fundamentele vraag: onder welke omstandigheden kunnen mensen groeien en hoe zijn hun mogelijkheden te verwezenlijken? Daarmee verdedigt Alexander een opvatting van filosofie die verder gaat dan het analyseren van begrippen en argumenten. Filosofie onderzoekt hier hoe menselijke levens gevormd worden en hoe maatschappelijke omstandigheden veranderd kunnen worden om nieuwe mogelijkheden te openen. Dewey verschijnt zo als een denker die individuele ontwikkeling, democratische gemeenschap en maatschappelijke hervorming met elkaar verbindt. Floreren en groeien is nooit enkel een individuele aangelegenheid. Mensen ontwikkelen zich binnen sociale relaties en instellingen en die relaties en instelligen worden door menselijk handelen gevormd. Een goede samenleving bereikt nooit een definitief ideaal. Een goede samenleving biedt haar leden voortdurend mogelijkheden om te leren, te experimenteren, samen te werken en om ze gezamenlijk te verbeteren. Menselijke groei is zowel de voorwaarde als het doel van democratie.
In Alexanders boek wordt floreren en groei, het educatieve perspectief, de sleutel tot zijn gehele filosofie. Zo krijgt Dewey een duidelijkere plaats binnen de algemene geschiedenis van de filosofie. Hij verschijnt daarin niet uitsluitend als een van de Amerikaanse pragmatisten of onderwijsvernieuwer. Hij krijgt filosofische betekenis en wordt gezien als filosoof die vorming van mensen centraal stelt. Alexander laat bovendien zien dat Dewey’s democratieopvatting een diepere filosofische grondslag heeft. Democratie is niet alleen wenselijk omdat zij vrijheid en politieke gelijkheid beschermt, maar ook omdat zij omstandigheden kan scheppen waarin mensen hun vermogens ontwikkelen. Met Dewey’s denken kunnen we goed zien of instellingen in samenlevingen efficiënt functioneren of formeel democratisch zijn en ook of zij menselijke groei bevorderen of belemmeren. Alexander biedt ons een frisse blik op Dewey en op onze eigen omgeving.
Alexander, N.A. (2025). Growing People. The Enduring Legacy of John Dewey. New York: Columbia University Press.
